De laatste heksenverbranding in Nederland: Complete geschiedenis van de vervolgingen

Wanneer was de laatste keer dat iemand in Nederland als heks werd terechtgesteld? Hoeveel mensen werden er eigenlijk veroordeeld? En hoe verhoudt Nederland zich tot de rest van Europa? Deze vragen komen vaker voor dan u misschien denkt — en de antwoorden zijn verrassender dan het beeld dat de meeste mensen hebben.

In dit artikel vertellen we het volledige verhaal van de heksenvervolgingen in Nederland, van de eerste bekende processen in de vijftiende eeuw tot de laatste uitlopers in de achttiende eeuw. Met cijfers, namen en de context die nodig is om te begrijpen waarom dit gebeurde — en waarom het stopte.

De eerste heksenprocessen in de Nederlanden

Wanneer begonnen de heksenvervolgingen in Nederland?

De eerste gedocumenteerde heksenprocessen in de Nederlanden dateren uit de vijftiende eeuw. In 1419 werd in het Sticht Utrecht een vrouw veroordeeld wegens toverij — een van de vroegste gevallen die in de archieven bewaard is gebleven.

Maar de echte golf van vervolgingen begon pas in de zestiende eeuw, parallel aan de godsdienstoorlogen en de maatschappelijke onrust die Europa in zijn greep hielden. De combinatie van pest, hongersnood, religieus geweld en economische crisis creëerde een voedingsbodem voor angst — en die angst vond een uitlaatklep in het zoeken naar zondebokken.

Hoe verschilden de Nederlanden van de rest van Europa?

Een cruciale nuance: wat we nu "Nederland" noemen, bestond in die tijd uit zeer verschillende gebieden met eigen rechtssystemen. En die verschillen waren enorm:

De Noordelijke Nederlanden (Holland, Utrecht, Gelderland): Relatief weinig vervolgingen. De Hollandse rechtspraak was al vroeg sceptisch over hekserijbeschuldigingen. Het Hof van Holland verbood de waterproef al in 1594 — een test waarbij een beschuldigde in het water werd gegooid om te zien of ze dreef.

De Oostelijke Nederlanden (Overijssel, Drenthe, Groningen): Aanzienlijk meer vervolgingen. Het gebied rond Roermond en het land van Ravenstein kende de zwaarste golven, mede door de invloed van het veel strengere Duitse rechtssysteem.

De Zuidelijke Nederlanden (nu België): Hier waren de vervolgingen het hevigst. Het gebied viel onder Spaans-Habsburgs bestuur, dat strenger optrad dan de noordelijke gewesten.

De cijfers: Hoeveel mensen werden vervolgd?

Hoeveel heksenprocessen vonden er plaats in Nederland?

De exacte cijfers zijn moeilijk te bepalen, omdat veel archieven verloren zijn gegaan. Maar historici schatten het volgende:

Totaal aantal processen in de Noordelijke Nederlanden: Circa 150–200 bekende gevallen
Totaal aantal terechtstellingen: Geschat op 50–100 personen
Percentage vrouwen: Ongeveer 80–85 % — hoger dan het Europese gemiddelde van 75 %
Piekperiode: 1550–1610

Ter vergelijking: in het Heilige Roomse Rijk (grotendeels het huidige Duitsland) werden naar schatting 25.000–30.000 mensen terechtgesteld. In de Zuidelijke Nederlanden zo'n 500–800. Nederland was dus relatief mild — maar "relatief mild" betekende nog altijd tientallen doden.

Wie werden er beschuldigd?

Het stereotype beeld van de oude, alleenstaande vrouw klopt maar gedeeltelijk. De beschuldigden waren:

Vrouwen tussen de 40 en 60 jaar — vaak weduwen of alleenstaanden
Mensen aan de rand van de gemeenschap — arm, excentriek, zonder sterke familiebanden
Kruidenvrouwen en vroedvrouwen — hun kennis maakte hen tegelijkertijd onmisbaar en verdacht
Soms ook mannen — in Nederland waren circa 15–20 % van de beschuldigden man, vaak in verband met vermeend contact met de duivel
Zelden rijken of machtigen — hoewel er uitzonderingen zijn, trof het vooral mensen zonder bescherming

De zwartste bladzijden

De Roermondse heksenvervolgingen (1613)

De ergste golf van heksenvervolgingen in het huidige Nederland vond plaats in en rond Roermond in 1613. In slechts enkele maanden werden 64 mensen terechtgesteld — een schrikbarend hoog aantal voor zo'n klein gebied.

De vervolgingen begonnen met de beschuldiging van een enkele vrouw en breidden zich als een olievlek uit via geforceerde bekentenissen. Onder marteling noemden beschuldigden namen van vermeende medeplichtigen, die op hun beurt weer werden gearresteerd en gemarteld. Het resultaat was een kettingreactie die pas stopte toen er bijna niemand meer over was om te beschuldigen.

De zaak Entje Angeniets in Groningen (1547)

In het noorden van Nederland is de zaak van Entje Angeniets uit 1547 een van de best gedocumenteerde. Ze werd beschuldigd van het veroorzaken van ziekte bij buurkinderen en het laten sterven van vee. Getuigen verklaarden dat ze haar 's nachts hadden zien vliegen — een standaardaanklacht die in heksenprocessen door heel Europa voorkwam.

Het bijzondere aan haar zaak is dat de volledige procesakte bewaard is gebleven, waardoor we precies kunnen lezen hoe zo'n proces verliep: de aanklacht, de getuigenverklaringen, het verhoor, de marteling, de bekentenis, en uiteindelijk het vonnis.

Wanneer was de laatste heksenverbranding?

De laatste officiële terechtstelling

De laatste bekende terechtstelling wegens hekserij in de Noordelijke Nederlanden vond plaats in 1613 in Roermond, als onderdeel van de grote vervolgingsgolf in dat gebied. In de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden — het "eigenlijke" Nederland — lag de laatste terechtstelling nog eerder, rond 1610.

Na 1613 werden er nog wel processen gevoerd, maar deze leidden steeds vaker tot vrijspraak of mildere straffen als verbanning. De verschuiving was geleidelijk maar onmiskenbaar: rechters werden sceptischer, bewijseisen werden strenger, en de intellectuele elite begon openlijk te twijfelen aan het bestaan van hekserij.

Waarom stopten de vervolgingen?

Er was niet één moment waarop de vervolgingen ophielden. Het was een langzaam proces, gedreven door meerdere factoren:

Juridische hervorming. Het Hof van Holland stelde steeds strengere eisen aan bewijs in heksenzaken. Bekentenissen onder marteling werden minder makkelijk geaccepteerd. Getuigenverklaringen werden kritischer beoordeeld.

Intellectuele verschuiving. Denkers als Balthasar Bekker publiceerden in de late zeventiende eeuw werken die het geloof in hekserij ondermijnden. Bekkers "De Betoverde Weereld" (1691) was een bestseller die in heel Europa invloed had.

Bestuurlijke pragmatiek. Heksenvervolgingen waren destabiliserend. Ze zaagden angst, verdeelden gemeenschappen en kostten de overheid geld. Bestuurders begonnen in te zien dat het beëindigen van processen meer rust bracht dan het voortzetten ervan.

Religieuze verschuiving. De calvinistische kerk in de Republiek stond ambivalent tegenover heksenprocessen. Hoewel predikanten geloofden in het bestaan van de duivel, waren velen sceptisch over de volkse vormen van heksenbeschuldigingen.

Nederland vergeleken met de buurlanden

Hoe verhoudt Nederland zich tot Duitsland en België?

De verschillen zijn groot:

Land/Regio	Geschatte terechtstellingen	Periode	Laatste proces
Nederland (Noord)	50–100	1450–1613	ca. 1613
België (Zuid. Nederlanden)	500–800	1450–1685	ca. 1685
Duitsland	25.000–30.000	1450–1775	1775 (Anna Göldi, Zwitsers-Duits)
Engeland	500–1.000	1450–1682	1682
Schotland	1.500–2.500	1450–1727	1727

Nederland behoort tot de mildste landen in Europa. Dit heeft deels te maken met de relatief sterke rechtsstaat, deels met de vroege secularisering van het bestuur, en deels met de handelsmentaliteit: in een land dat leefde van handel en tolerantie was massale vervolging slecht voor de zaken.

Rehabilitatie en herdenking

Worden de slachtoffers herdacht?

In tegenstelling tot landen als Schotland (waar in 2022 een officiële verontschuldiging werd uitgesproken) en Duitsland (waar meerdere steden slachtoffers hebben gerehabiliteerd) is er in Nederland nauwelijks formele rehabilitatie geweest.

Er zijn kleine initiatieven: in sommige gemeenten zijn informatieborgen geplaatst bij voormalige executieplaatsen. Lokale historische verenigingen organiseren soms lezingen en rondleidingen. Maar een landelijke erkenning of verontschuldiging is er nooit geweest.

De discussie is actueel: meerdere historici en mensenrechtenorganisaties pleiten ervoor dat Nederland het voorbeeld van Schotland volgt. Het zou niet alleen recht doen aan de slachtoffers, maar ook een krachtig signaal zijn tegen elke vorm van vervolging op basis van bijgeloof en angst.

Wat we kunnen leren

De heksenvervolgingen in Nederland duurden ongeveer 150 jaar en kostten tientallen onschuldige mensen het leven. De mechanismen die eraan ten grondslag lagen — angst voor het onbekende, het zoeken van zondebokken in tijden van crisis, het geloof dat afwijkend gedrag gevaarlijk is — zijn niet verdwenen.

Ze nemen andere vormen aan, maar het patroon is herkenbaar. De geschiedenis van de heksenvervolgingen is geen afgesloten hoofdstuk. Het is een spiegel.

Lees ook:

Meer ontdekken

Gefascineerd door de donkere pagina's van de Europese geschiedenis? Ontdek onze collectie boeken vol spanning, mysterie en vergeten verhalen.

>>> Ontdek meer boeken <<<