Hekserij in Den Haag en Rotterdam: Duistere verhalen uit Zuid-Holland

Als mensen aan hekserij in Nederland denken, gaan hun gedachten meestal naar de beruchte processen in het oosten en noorden van het land. Maar Zuid-Holland — met Den Haag als machtscentrum en Rotterdam als bruisende havenstad — heeft een eigen, vaak vergeten geschiedenis van heksenvervolgingen, bijgeloof en occulte praktijken.

In dit artikel duiken we in de duistere verhalen die zich in deze twee steden hebben afgespeeld. Van officiële processen tot hardnekkig volksgeloof dat tot diep in de negentiende eeuw bleef bestaan.

Den Haag: Heksenprocessen in het hart van de macht

Welke rol speelde Den Haag in de heksenvervolgingen?

Den Haag was als zetel van het Hof van Holland geen willekeurige stad in de geschiedenis van heksenvervolgingen. Het was de plek waar recht werd gesproken — ook over beschuldigingen van toverij en duivelse praktijken. Het Binnenhof, dat we nu kennen als centrum van de democratie, was eeuwenlang het decor van verhoren, martelingen en veroordelingen.

In de zestiende en zeventiende eeuw werden in Holland en Zeeland tientallen heksenprocessen gevoerd. Hoewel het aantal veroordelingen in de Hollandse gewesten lager lag dan in Duitsland of de Zuidelijke Nederlanden, waren de processen die wel plaatsvonden niet minder gruwelijk.

Het proces van Adriaentje Jans (1597)

Een van de meest gedocumenteerde zaken uit Den Haag betreft Adriaentje Jans, een vrouw uit Scheveningen die in 1597 werd beschuldigd van het betoveren van vissersboten. Vissers beweerden dat hun vangst op mysterieuze wijze verdween nadat ze ruzie met haar hadden gehad.

Het verhaal illustreert een patroon dat in heel Europa voorkwam: vrouwen die buiten de sociale norm vielen — alleenstaand, arm, eigenzinnig — werden het makkelijkst doelwit van beschuldigingen. Adriaentje werd verhoord in de Gevangenpoort aan het Binnenhof, dezelfde plek waar later politieke gevangenen werden vastgehouden.

De Gevangenpoort: Van heksengevangenis tot museum

De Gevangenpoort aan de Hofvijver is vandaag een museum — en een van de weinige plekken in Nederland waar je de ruimtes kunt bezoeken waar beschuldigde heksen werden vastgehouden en ondervraagd. De folterkelder, met zijn pijnbank en duimschroeven, geeft een beklemmend beeld van wat een beschuldiging van hekserij in de praktijk betekende.

Het museum toont ook de juridische kant: de documenten, de verhoorprotocollen, de getuigenverklaringen. Wat opvalt, is hoe formeel en bureaucratisch het proces was. Heksenvervolgingen waren geen chaotische volksgerichten — het was staatsrecht, uitgevoerd door geschoolde juristen.

Bijgeloof in de Haagse volkswijken

Terwijl de officiële heksenprocessen in de achttiende eeuw ophielden, bleef bijgeloof in de volkswijken van Den Haag veel langer bestaan. Tot diep in de negentiende eeuw geloofden mensen in het Haagse Laakkwartier en Schilderswijk in de kracht van bezweringen en het boze oog.

Zogenaamde "duivelsbanners" — mensen die beweerden kwade spreuken ongedaan te kunnen maken — hadden tot in de twintigste eeuw klanten in Den Haag. Ze gebruikten kruiden, gebeden en rituelen die een mengeling waren van katholieke tradities en veel oudere, voorchristelijke praktijken.

Rotterdam: Havenheksen en het bijgeloof van zeelieden

Was hekserij anders in een havenstad?

Rotterdam als havenstad had een heel eigen relatie met bijgeloof en toverij. Zeelieden waren bijzonder gevoelig voor het bovennatuurlijke — begrijpelijk, als je bedenkt dat hun leven afhing van weer, wind en onverklaarbare gevaren op zee.

In de Rotterdamse haven circuleerden verhalen over vrouwen die de wind konden "knopen" — letterlijk: ze verkochten knoopjes in een touw aan zeelieden. Eén knoop losmaken bracht een bries, twee knopen een stevige wind, drie knopen een storm. Dit geloof bestond in havensteden in heel Noord-Europa, van Noorwegen tot Schotland, maar in Rotterdam zijn er specifieke vermeldingen van uit de zeventiende en achttiende eeuw.

De heksen van Delfshaven

Delfshaven, nu een wijk in Rotterdam maar vroeger een zelfstandig stadje, heeft een eigen donkere geschiedenis. In de zestiende eeuw werden hier meerdere vrouwen beschuldigd van het veroorzaken van ziekte bij vee en kinderen door middel van toverij.

Een bijzonder geval betreft een vrouw die bekend stond als "Zwarte Neeltje" — haar echte naam is verloren gegaan, wat op zich al veelzeggend is. Ze zou volgens getuigen 's nachts in de gedaante van een kat door de straten van Delfshaven hebben gezworven. Toen een buurman een kat verwondde die op zijn erf rondliep, verscheen Neeltje de volgende dag met een vergelijkbare verwonding. Voor de buren was het bewijs compleet.

Het Schielandshuis en de rechtspraak over toverij

Het Schielandshuis, nu het Historisch Museum Rotterdam, was eeuwenlang het bestuurscentrum van het Hoogheemraadschap van Schieland. Hier werden ook zaken behandeld die te maken hadden met beschuldigingen van toverij in het gebied rond Rotterdam.

De archieven tonen een geleidelijke verschuiving: waar in de zestiende eeuw beschuldigingen van hekserij nog serieus werden onderzocht, groeiden in de zeventiende eeuw de twijfels onder de bestuurders. Holland liep in dit opzicht voorop in Europa — de Hollandse rechtspraak werd al vroeg sceptisch over hekserijbeschuldigingen, eerder dan in de meeste andere Europese regio's.

Het bijgeloof dat bleef

Welke vormen van bijgeloof overleefden in Zuid-Holland?

Zelfs nadat de officiële heksenprocessen ophielden, bleef een rijk web van bijgelovige praktijken bestaan in Zuid-Holland:

Het boze oog. Het geloof dat iemand je met een blik kon "beschadigen" bleef tot ver in de twintigste eeuw bestaan. Bescherming werd gezocht in amuletten, bepaalde kruiden boven de deur, of het dragen van koraal.

Wichelroedelopers. Mensen die met een Y-vormige tak waterbronnen of verloren voorwerpen konden opsporen, werden in Zuid-Hollandse dorpen tot in de jaren vijftig van de twintigste eeuw geconsulteerd.

Kruidenvrouwen. Kennis van geneeskrachtige kruiden werd van moeder op dochter doorgegeven. Deze vrouwen balanceerden op de grens tussen gerespecteerd en verdacht — dezelfde positie die hun voorouders eeuwen eerder kwetsbaar had gemaakt voor hekserijbeschuldigingen.

Bezweringsformules. In delen van Zuid-Holland werden tot in de negentiende eeuw formules uitgesproken om ziekte te genezen, dieven te ontmaskeren of verloren voorwerpen terug te vinden. Verzamelaars van volksgebruiken hebben tientallen van deze formules opgetekend.

Plekken om te bezoeken

Wilt u de sporen van hekserij in Zuid-Holland met eigen ogen zien? Hier zijn de belangrijkste locaties:

Den Haag

Gevangenpoort Museum — De authentieke verhoor- en folterruimtes aan de Hofvijver. Regelmatig rondleidingen over misdaad en straf in de Republiek.
Binnenhof — Loop door de binnenplaats waar beschuldigden werden voorgeleid. De geschiedenis is onzichtbaar maar overal aanwezig.
Haags Historisch Museum — Wisselende tentoonstellingen over het dagelijks leven in Den Haag door de eeuwen heen, inclusief bijgeloof en volksgebruiken.

Rotterdam

Historisch Museum Rotterdam (Schielandshuis) — Het voormalige bestuurscentrum waar toverijzaken werden behandeld.
Delfshaven — Wandel door de historische straten van deze voormalige havenplaats. De Pelgrimvaderskerk en de oude pakhuizen ademen de sfeer van de zeventiende eeuw.
Maritiem Museum — Voor de context van het zeeliedenbijgeloof. Het museum belicht het leven op zee en de angsten die daarbij hoorden.

Waarom deze verhalen ertoe doen

De geschiedenis van hekserij in Den Haag en Rotterdam is meer dan een curiositeit. Het is een verhaal over macht en machteloosheid, over de vraag wie er geloofwaardig is en wie niet, over hoe samenlevingen omgaan met angst en het onbekende.

De vrouwen die werden beschuldigd — en het waren overwegend vrouwen — waren geen heksen. Ze waren buurvrouwen, kruidenkenners, alleenstaande moeders, excentriekelingen. Hun verhalen herinneren ons eraan hoe snel een gemeenschap zich tegen individuen kan keren wanneer de angst regeert.

Lees ook:

Meer ontdekken

Gefascineerd door duistere verhalen en verborgen geschiedenis? Ontdek onze collectie boeken vol mysterie, spanning en vergeten verhalen.

>>> Ontdek meer boeken <<<